Arte in Toscana | Lippo Vanni, La Tebaide e altre opere

Lippo Vanni

Lippo Vanni (actief ca. 1340–1375) was een Italiaanse schilder en miniaturist uit Siena, en is vooral bekend om zijn bijdragen aan de gotische kunst van Siena door middel van religieuze fresco's, paneelschilderingen en verluchtingen van manuscripten, die een expressieve figuratieve dynamiek combineerden met innovatieve ruimtelijke dieptewerking.[2] Vanni, die van 1344 tot 1375 in Siena woonde, nam deel aan het openbare leven, hij nam deel an de Algemene Raad in 1360 en 1373, en ontving opdrachten van zowel kerkelijke als overheidsinstanties, wat de onderling verbonden werelden van kunst, vroomheid en bestuur in het 14e-eeuwse Toscane weerspiegelde.[2] In zijn vroege carrière maakte hij verluchtingen voor koorboeken, zoals die voor de Collegiata in San Gimignano (ca. 1340–1342, nu in het Museo Arte Sacra), waar versierde initialen die dynamische figuren, met een soepele natuurlijke houding onthulden.[2] Tot zijn meest opmerkelijke werken behoort de fresco-cyclus van Thebaïs (begin jaren 1340) in het Santa Maria della Scala-complex in Siena. Deze cyclus toont meditatieve scènes van vroegchristelijke kluizenaars in een sober, monochroom landschap in rode oker, geïnspireerd op Dominicaanse teksten over boetedoening en afzondering.[3] Deze cyclus, die oorspronkelijk geschilderd werden in de oude toegangsruimte van de Compagnia dei Disciplinati, onderstreept Vanni's vermogen om contemplatieve spiritualiteit op te roepen door middel van essentiële vormen en een morele iconografie.[3]

Latere opdrachten omvatten enkele biccherna-panelen, zoals de Kroning van de Maagd (1352) en De Tribute (ca. 1364), die dienden als omslagen voor de financiële grootboeken van Siena en gedurfde kleurenharmonieën lieten zien. In hethistorische veldslagscènes zoals de fresco van de Battaglia della Val di Chiana (ca. 1363-1364) in het Palazzo Pubblico.[2] Vanni's stijl, beïnvloed door Pietro Lorenzetti, evolueerde van compacte, expressieve figuren met kenmerkend gemodelleerde gezichten naar ambitieuzere ruimtelijke illusies, zoals te zien is in de fresco's in San Leonardo al Lago (jaren 1360), waaronder scènes uit het Leven van de Maagd met dynamische composities en architectonische diepte.[1][2] Zijn miniaturen, zoals het Graduale voor Casole d'Elsa, benadrukken verder de briljante contrasten en de uniforme ontwerpen die een brug sloegen tussen miniatuur- en monumentale kunst, waarmee hij zijn rol bij de bernieuwingen van het Sienese Trecento bevestigde.[2]

Lippo Vanni, Saint Peter Enthroned, 1345-1350, miniature on vellum, overall: 21.1 x 22.8 cm, Rosenwald Collection, National Gallery of Art (Washington, D.C.) [22]

Lippo Vanni, La Tebaide

Ambrogio Lorenzetti en Lippo Vanni waren twee invloedrijke Italiaanse schilders uit de Sienese school in de 14e eeuw, wiens carrières nauw met elkaar verbonden waren door een sterke meester-leerlingdynamiek. Na het vertrek van Simone Martini in 1335 werd Ambrogio Lorenzetti de belangrijkste stadsschilder van Siena. In dit artistieke klimaat ontwikkelde de jongere Lippo Vanni zich, waarbij zijn vroege stijl en composities diepgaand werden beïnvloed door het monumentale werk van Lorenzetti.
Onderzoek van kunsthistorici toont aan dat de vroege stappen van Lippo Vanni als schilder en miniaturist direct binnen de artistieke invloedssfeer van Ambrogio Lorenzetti lagen. Vanni nam Lorenzetti's zin voor volume en ruimtelijke ordening over.

La Tebaide (parete est), il ciclo di affreschi sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena, attribuito al pittore senese Lippo Vanni

De beroemde fresco-cyclus Allegoria ed Effetti del Buono e del Cattivo Governo (1338–1339) van Lorenzetti in het Palazzo Pubblico liet diepe sporen na bij Vanni. Vanni's eigen latere fresco's, zoals zijn weergaven van kloosterlandschappen (Tebaide) in Santa Maria della Scala, tonen duidelijke compositorische elementen die direct zijn geïnspireerd op dit meesterwerk.

Lippo Vanni (attr.), La Tebaide, Monaci che lavorano l’orto del cenobio, nell’antica Compagnia dei Disciplinati sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena [Foto di Lorenzo Crescioli]

Lippo Vanni (attr.), La Tebaide, Monaci che lavorano l’orto del cenobio, parete nord, nell’antica Compagnia dei Disciplinati sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena [Foto di Lorenzo Crescioli]

Naast de originaliteit van het onderwerp onderscheidt de cyclus zich door de diepgaande naturalistische vondsten, met name in de weergave van de buitenruimtes en zelfs van bepaalde atmosferische elementen. Het loont de moeite om stil te staan bij enkele details die een naturalisme tonen dat voor het midden van de 14e eeuw werkelijk verrassend is, zoals het opspattende water rond de terracotta vaas die in de rivier valt, of het haar van de schipper dat door de bries wordt bewogen. Het is belangrijk om de expressieve kracht van de figuren te benadrukken, evenals de precisie waarmee de gereedschappen en voorwerpen die verband houden met menselijke activiteiten zijn afgebeeld, of de verschillende plantensoorten (van wilde meekrap tot distels en wijnstokken). Al deze elementen zijn rechtstreeks geïnspireerd op de cyclus die Ambrogio Lorenzetti schilderde in de Sala dei Nove van het Palazzo Pubblico (1338), en in het bijzonder op zijn voorstelling van de Effetti del Buon Governo in Campagna (Gevolgen van goed bestuur op het platteland).[8] De fresco’s in de Sala dei Nove vormen een van de omvangrijkste en belangrijkste profane muurschilderingen uit de middeleeuwen en verbeelden een manifest over de positie en het functioneren van de Sienese stadstaat aan het begin van de veertiende eeuw. Op de korte dwarse muur schilderde Lorenzetti de Allegorie van het Goede Bestuur.

Vanni's betrokkenheid bij openbare opdrachten blijkt uit zijn bijdragen aan het Palazzo Pubblico in Siena, de zetel van het stadsbestuur. Hier schilderde Loppo Vanni zijn beroemde fresco, Battaglia della Val di Chiana (ca. 1363-1364).

Lippo Vanni, Battaglia della Val di Chiana 1363, c. 1364, affresco, Palazzo Pubblico, Siena[1]

Naast Simone Martini's Maestà in de Sala del Mappamondo (voorheen bekend als Sala del Consiglio) waren er een aantal seculiere afbeeldingen te vinden. Fresco's herdachten veldslagen en belangrijke militaire aanvoerders. Een van de best bewaard gebleven voorbeelden van deze reportagekunst werd door Lippo Vanni gemaakt om de Sienese overwinning in de Val di Chiana op Engelse huurlingen in 1363 vast te leggen. Zijn monochrome fresco toont het verloop van de veldslag en de opstelling van de troepen episodisch over de muur; het is een grafische kroniek van de gebeurtenis in plaats van een naturalistische reconstructie, met zorgvuldig benoemde steden en waarin de legers geïdentificeerd worden aan de hand van de heraldische vlaggen van hun leiders.

In 1359 werkte hij samen met de schilder Nello Betti aan fresco's in de Sala del Consiglio, waarbij hij technieken aanpaste aan de openbare architectuur van het gebouw en de symbolische rol ervan in de Sienese identiteit.[7]
Rond 1363-1364 schilderde Vanni de Battaglia della Val di Chiana, een fresco dat de Sienese overwinning op de Florentijnse troepen in de Chiana-vallei uitbeeldt, gekenmerkt door een dynamische compositie van aanstormende ridders en infanterie om de gemeenschappelijke trots en propaganda voor de republiek op te roepen.[2] Dit werk onderstreept zijn rol in het verheerlijken van Siena's militaire prestaties binnen een openbare context. In religieuze openbare ruimtes maakte Vanni in 1372 het fresco van de Annunciatie voor de kloostergangen van San Domenico in Siena, gesigneerd met een rijmende inscriptie die zijn auteurschap bevestigde: “Septantadue Milletrecento Anni da Siena qui dipinsi Lippo Vanni.”[11] Overgebleven fragmenten tonen een dramatische iconografie van de aartsengel Gabriël en de Maagd Maria, die een stilistische verschuiving naar de invloed van Simone Martini weerspiegelt, terwijl de Sienese verhalende intensiteit behouden blijft.[11] Deze opdrachten illustreren Vanni's veelzijdigheid in het combineren van religieuze devotie met publieke zichtbaarheid, vaak door middel van samenwerkingen en locatiegebonden aanpassingen.

Bibliografie Cristina Ranucci: Lippo di Vanni. In: Mario Caravale (Hrsg.): Dizionario Biografico degli Italiani (DBI). Band 65: Levis–Lorenzetti. Istituto della Enciclopedia Italiana, Rom 2005, S. 228–230. G. Chelazzi Dini: Lippo Vanni In: Enciclopedia dell’Arte Medievale (Treccani) Onlineuitgave
Het vakantiehuis Podere Santa Pia bevindt zich in het zuiden van Toscane, in het hartje van de Toscaanse Maremma, op 30 km van Montalcino. Podere Santa Pia is is een prachtige voormalige klein kloosterboerderij uit de 19e eeuw. Het vakeantiehuis ligt op een heuvel, omgeven door wijngaarden, bossen van donzige eik en kurkeik, es en jeneverbesstruiken. Na een halve eeuw van verval werd het voormalige kleine klooster gerestaureerd tot een authentiekee vakantiewoning, met groot respect voor de originele Toscaanse stijl. De originele terracottavloeren houten balken en typische arcade's ademen de sfeer van een voorbije tijd. Maar het eenvoudige interieur en de minimalistische ingrepen sluiten perfect aan bij de eenvoud van de Toscaanse landhuizen van weleer. Een mooie selectie hedendaagse grafiek van kunstenaars als Jürgen Partenheimer, Ronald Noorman, Philippe Vandenberg en Hanns Shimansky maken deze woning tot een hoogstaand vakantieverbijf, in de nog ongerepte Maremma. Case vacanza in Toscana \| Podere Santa Pia

Podere Santa Pia, mystic holiday home in the heart of the Tuscan Maremma	A beautiful early evening by the pool, in the resplendent Tuscan sun, time takes on a languid quality	Pools in a natural area, a dive into the heart of Tuscany

Podere Santa Pia	Podere Santa Pia	The vast and endless golden rolling hills of the Tuscan Maremma



Podere Santa Pia, situata sulle splendide colline del valle d'Ombrone nel cuore della Maremma

[1] Foto di Rein Ergo per Traveling in Tuscany © All rights reserved [2] Traveling in Tuscany \| Art in Tuscany \| Lippo Vanni (Lippo di Vanni) [3] Siena, the Thebaid rediscovered: restored 14th-century frescoes by Lippo Vanni [published on 03/11/2025] \| www.finestresullarte.info [4] Getty Museum Collection Getty \| www.getty.edu [5] https://emuseum.as.miami.edu/objects/2838/madonna-and-child-enthroned-with-donors-and-saints-dominic-a [6] Philip McCouat, Surviving the Black Death, Journal of ART in SOCIETY \| www.artinsociety.com Online artikel van schrijver en kunsthistoricus Philip McCouat waarin wordt onderzocht hoe een Italiaanse schilder erin slaagde te overleven en zelfs te floreren tijdens de catastrofale pestepidemie van de jaren 1340. In Siena, net als elders, had de Zwarte Dood onmiddellijke en verwoestende gevolgen voor kunstenaars. Het meest voor de hand liggende gevolg was natuurlijk dat veel schilders, prominent of niet, stierven. Tot de waarschijnlijke slachtoffers behoorden Sienese meesters zoals Ambrogio Lorenzetti en zijn broer Pietro, de door Siena beïnvloede Florentijnse meester Bernardo Daddi, en mogelijk Lippo Memmi. Deze kwamen bovenop enkele eerdere opmerkelijke verliezen – Simone Martini in 1344, Donato Martini in 1347 en Niccolo di Segna, waarschijnlijk in 1345 [3]. Het is vrijwel zeker dat de Zwarte Dood ook het aantal potentiële nieuwe schilders in de toekomst ernstig zou hebben doen afnemen. [7] Reginald Hennessey, A history of painting in Italy: Umbria, Florence and Siena from the second to the sixteenth century \| archive.org