Het museum is gevestigd in twee historische paleizen: Palazzo Buonsignori en Palazzo Brigidi. De Scala della Pia bevindt zich in het 14e-eeuwse Palazzo Brigidi, dat historisch vaak wordt geïdentificeerd als het oude paleis van de familie Pannocchieschi (de familie van Pia dei Tolomei's echtgenoot), waar zij volgens de verhalen gevangen werd gehouden.

Een kleine geschiedenis

De oorspronkelijke kern van de kunstcollectie ontstond in de 18e eeuw, met de verzameling schilderijen van abt Giuseppe Ciaccheri, en werd tijdens de periode van de opheffingen van kloosters verder uitgebreid, naast aankopen, legaten en bruiklenen. In 1930 kwam de collectie in handen van de staat en werd ze overgebracht naar de huidige locatie. Het jaar waarin het museum werd geopend, 1932, was ook het jaar waarin de collectie chronologisch werd geordend, een indeling die tot op de dag van vandaag vrijwel ongewijzigd is gebleven. In de zalen daarentegen is de indeling van de afzonderlijke schilderijen aanzienlijk gewijzigd als gevolg van steeds diepgaandere studies naar de Sienese schilderkunst.

Halverwege de negentiende eeuw werd de omvangrijke collectie Spannocchi toegevoegd, die eind jaren zeventig van de twintigste eeuw op de bovenste verdieping van de galerie werd ondergebracht. Deze collectie heeft het museum een bredere invalshoek gegeven, met enkele belangrijke voorbeelden van andere schilderkunst dan die uit Siena, van de middeleeuwen tot aan de vooravond van de moderne tijd.

De paleizen Brigidi en Buonsignori

De Pinacoteca nazionale is gevestigd in de paleizen Brigidi en Buonsignori aan de Via San Pietro. Hoewel het paleis Buonsignori dateert uit de 15e eeuw, heeft het een gevel die rechtstreeks is geïnspireerd op het middeleeuwse stadhuis van de stad, mede dankzij de puristische restauraties uit de tweede helft van de 19e eeuw.

Het Palazzo Brigidi is daarentegen van oudere datum (14e eeuw) en wordt doorgaans aangeduid als de voormalige residentie van de familie Pannocchieschi.

Percorso espositivo

Tweede verdieping

In zalen 1 en 2 zijn voorbeelden te zien van schilderkunst uit de periode vóór de opkomst van de gotiek, van het einde van de 12e tot het einde van de 13e eeuw. In de eerste zaal vallen vooral het kruisbeeld uit het einde van de 12e eeuw uit de kerk van San Pietro in Villore en het kruisbeeld nr. 597 (het kruis van Santa Chiara) uit het begin van de 13e eeuw op.
De Paliotto del Salvatore del Maestro di Tressa (het altaarstuk van de Verlosser van de Meester van Tressa) dateert uit 1215, en is daarmee het oudste gedocumenteerde werk van de Sienese school. Het Dossale of altaarstuk van Guido da Siena met de Transfiguratie, de intocht van Christus in Jeruzalem en de opwekking van Lazarus is een zeldzaam werk vanwege de techniek (tempera op doek), de kwaliteit en de staat van bewaring. Een altaarstuk uit de dertiende eeuw toont de Madonna met Kind tussen twee engelen.
Zaal twee bevat enkele werken van Guido da Siena en zijn volgelingen (altaarstuk met de Madonna met Kind en heiligen, Madonna met Kind en twee engelen). De deuren van de kast met de zalige Andrea Gallerani en wonderbaarlijke episodes uit zijn leven, evenals het tweeluik van Sint-Clara, zijn werken van Dietisalvi di Speme. Aan de Cimabue-volgeling Guido di Graziano worden de ‘Sint-Franciscus met verhalen uit zijn leven’ en het altaarstuk met de ‘Troonende Sint-Petrus en zes verhalen uit zijn leven’ toegeschreven. Het altaarstuk van Sint-Johannes de Doper (1270-1280) is van de Sienese school, maar vertoont een nauwere aansluiting bij de Byzantijnse stijl.[4].

Maestro di Tressa, Paliotto del Salvatore

In zalen 3 en 4 is een verzameling werken van Duccio di Buoninsegna en zijn volgelingen bijeengebracht, die getuigt van de definitieve doorbraak van een Sienese schilderschool van het allerhoogste niveau. Opvallende werken zijn de Madonna dei Francescani en het Polittico n. 28 van Duccio, de Madonna col Bambino (Madonna met Kind) van de Meester van Badia a Isola, en de Crocifissione con san Francesco (Kruisiging met de heilige Franciscus) van Ugolino di Nerio. Van de leerlingen van Duccio zijn het Crocifisso  van Segna van Bonaventura, de heiligen Santi Benedetto, Michele, Bartolomeo e Nicola (Benedictus, Michaël, Bartholomeus en Nicolaas) van Niccolò di Segna, zijn zoon, en de Madonna col Bambino in trono van de Meester van Città di Castello[4].

De zalen 5 en 6 zijn daarentegen gewijd aan Simone Martini en zijn volgelingen: opvallend zijn het prachtige altaarstuk van de zalige Agostino Novello (circa 1330), de vroege Madonna di Vertine en de Madonna di Lucignano d'Arbia. Aan zijn zwager Lippo Memmi zijn de  Madonna col Bambino e i santi Francesco e Ludovico di Tolosa (Madonna met Kind en de heiligen Franciscus en Lodewijk van Toulouse) toe te schrijven, evenals de Madonna met Kind uit de basiliek van de Servi en de overblijfselen van de fresco's uit het klooster van de kerk van San Domenico. Van de Meester van Palazzo Venezia is het Sposalizio mistico di santa Caterina d'Alessandria (het Mystieke huwelijk van de heilige Catharina van Alexandrië) afkomstig, en van Naddo Ceccarelli het Polittico della Madonna col Bambino e santi (het veelluik van de ‘Madonna met Kind en heiligen).
Zaal 6 is gewijd aan de volgelingen van Simone na de pest van 1348: Luca di Tommè, Polittico della Madonna in trono col Bambino e santi (veelluik van de troonende Madonna met Kind en heiligen), Niccolò di ser Sozzo (medeauteur van het voorgaande veelluik) en Bartolo di Fredi, Adorazione dei Magi (Aanbidding der Wijzen) met een sprookjesachtig uitzicht op Siena[5].

Bartolo di Fredi, Adorazione dei Magi

De grote zaal 7 sluit de tentoonstelling over de Sienese meesters uit de veertiende eeuw af met de broers Pietro en Ambrogio Lorenzetti en hun volgelingen. Aan de eerste is de Pala del Carmine (het altaarstuk van het Carmine) (1327-1329) van Pietro Lorenzetti toegewezen, een van de absolute meesterwerken van de 14e-eeuwse Sienese schilderkunst, evenals de Trittico dei santi Bartolomeo, Cecilia e Giovanni Battista (het drieluik van de heiligen Bartholomeus, Cecilia en Johannes de Doper), het Polittico di San Giusto (het veelluik van San Giusto) en het paneel van de Kruisiging. De toeschrijving van de Allegoria della Redenzione (de Allegorie van de Verlossing) is onzeker. Aan Ambrogio worden het vroege  Trittico della Madonna col Bambino tra le sante Maria Maddalena e Dorotea (het drieluik van de Madonna met Kind tussen de heiligen Maria Magdalena en Dorothea), de Madonna met Kind, de Piccola Maestà en de Annunciatie uit het Palazzo Pubblico (1348) toegeschreven, zijn laatste bekende werk, dat waarschijnlijk kort voor zijn dood tijdens de pestepidemie werd geschilderd[6].
De zaal wordt aangevuld met voorbeelden van schilders die de lokale schildertraditie nieuw leven inbliezen na het verdwijnen van de generatie uit het begin van de veertiende eeuw: Paolo di Giovanni Fei, Natività della Vergine(Geboorte van de Maagd) en Bartolomeo Bulgarini, Assunta, Madonna in trono col Bambino e angeli, Trittico della Crocifissione(Hemelvaart, Madonna op de troon met Kind en engelen, Drieluik van de Kruisiging)[6].

De predella bestond uit een reeks van vijf verhalende schilderijen. In plaats van onderwerpen uit de Bijbel te kiezen, tonen deze vijf schilderijen gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Karmelietenorde. Een opvallend kenmerk van dit altaarstuk als geheel is het zeer brede centrale paneel van de predella, waardoor de schilder de overhandiging van de Karmelietenregel aan het begin van de 13e eeuw bijzonder gedetailleerd kon weergeven.

In zalen 8 en 9 zijn de laatste kunstenaars uit de 14e eeuw te zien, die ook de overgang naar de 15e eeuw markeren, waaronder Andrea Vanni, Crocifissione, Stendardo della Madonna col Bambino e in trono e fedeli (Kruisiging, Vlag met de Madonna met Kind op de troon en gelovigen).
Zaal 11 is gewijd aan Taddeo di Bartolo (Kruisbeeld uit 1420, Annunciatie, mogelijk te koppelen aan de drie delen van de predella met Aanbidding der Wijzen, Aanbidding der herders, Martelaarschap van de heiligen Cosmas en Damianus) en aan Andrea di Bartolo (Getronneerde Madonna tussen de heiligen Filippus en Jakobus, Drieluikje van de Geboorte van Jezus en heiligen)[6].

De rest van de verdieping is gewijd aan de Sienese kunst uit de vijftiende eeuw en getuigen van een periode, de Sienese renaissance, die pas relatief recent opnieuw is ontdekt.
In zalen 12-13 zijn de meesterwerken te zien van Giovanni di Paolo, Crocifissione, Pala di Staggia, Polittico di San Nicola, Piccola Maestà, San Girolamo nello studio, Madonna dell'Umiltà, due Presentazioni al Tempio, Polittico di San Galgano, Giudizio Universale (Kruisiging, Altaarstuk van Staggia, Polyptiek van Sint Nicolaas, Kleine Maestà, Sint-Hieronymus in zijn studeerkamer, Madonna van de Nederigheid, twee Presentaties in de Tempel, Polyptiek van Sint-Galgano, Laatste Oordeel) en Sassetta (panelen van de Pala dell'Arte della Lana, Madonna col Bambino e due angeli reggicorona (het Altaarstuk van de Arte della Lana, Madonna met Kind en twee engelen die de kroon dragen).

De twee paneeltjes met de afbeeldingen van Una città sul mare en  Un castello in riva al lago (Een stad aan zee en Een kasteel aan de oever van het meer), die eerder aan Ambrogio Lorenzetti werden toegeschreven, worden in recentere kritische studies toegeschreven aan Sassetta (ca. 1400 – 1450).

Deze twee kleine paneeltjes uit de Pinacoteca Nazionale in Siena, die lange tijd werden beschouwd als een van de eerste voorbeelden van landschapsschilderkunst in Europa, werden lange tijd toegeschreven aan Ambrogio Lorenzetti. Tegenwoordig veronderstellen kunsthistorici dat ze ook deel uitmaken van het drieluik van de Arte della Lana, geschilderd door Sassetta.
Federico Zeri [5] was de eerste die de panelen die tot het veelluik van de Arte della Lana behoorden, identificeerde als werken van Sassetta, en hij suggereerde dat ook de twee kleine landschappen die tegenwoordig aan Sassetta worden toegeschreven, een plaats zouden moeten hebben in het veelluik, hoewel hun integratie in het werk nog steeds veel vragen oproept over hun positie, afmetingen en betekenis in deze context.
Evenzo krijgen beide panelen in de reconstructie van Machtelt Israels van de Trittico dell'Arte della lana een plaats onder het verloren gegane middenpaneel.

Van dit veelluik van Sassetta bewaart de Pinacoteca Nazionale bovendien 8 pannelli di colonne con santi, 2 pinnacoli con i profeti Elia ed Eliseo, (8 panelen met zuilen en heiligen, 2 pinakels met de profeten Elia en Elisa), en 2 panelen van de predella: Sant'Antonio battuto dai diavoli, e l'Ultima cena, Istituzione dell'Eucaristia (de heilige Antonius die door de duivels wordt geslagen, en het Laatste Avondmaal, de instelling van de eucharistie).

Opere del Quattrocento

In de volgende zalen worden de 15e-eeuwse werken tentoongesteld van Francesco di Giorgio, Maria annunciata, Annunciazione, Natività coi santi Bernardo en Tommaso d'Aquino - 1475 (De aankondiging aan Maria, De Annunciatie, De Geboorte met de heiligen Bernardus en Thomas van Aquino – 1475), Matteo di Giovanni, Madonna col Bambino e angeli)(Madonna met Kind en engelen) en Neroccio di Bartolomeo, Trittico della Madonna col Bambino tra i santi Michele e Bernardino (Drieluik van de Madonna met Kind tussen de heiligen Michaël en Bernardino).
In zaal 15 hangt de Adorazione dei pastori (Aanbidding van de herders) van Andrea di Niccolò en een voorkant van een kist met de Triomf van David van Girolamo di Benvenuto[6]. Een smalle gang herbergt twee predellapanelenb van de Maestro dell’Osservanza en leidt naar de zalen 16 en 17, die bijna volledig gewijd zijn aan de productieve Sano di Pietro. Tot de grootschalige werken behoren de Polittico dei Gesuati en de Polittico dei santi Cosma e Damiano (het Polyptiek van de Gesuati en het Polyptiek van de heiligen Cosma en Damiano). Tot de kleinere werken behoren de Annuncio ai pastori e l'Apparizione della Madonna a Callisto (de Aankondiging aan de herders en de Verschijning van de Madonna aan Callisto[7].

Zaal 19 biedt een overzicht van Sienese kunstenaars uit het hoogtepunt van de vijftiende eeuw, zoals Vecchietta's Madonna con Bambino (Madonna met Kind), – het ontwerp op doek voor het bronzen tabernakel van de Dom van Siena), Francesco di Giorgio, Incoronazione della Vergine (Kroning van de Maagd), Benvenuto di Giovanni, Ascensione di Cristo (Hemelvaart van Christus) en Girolamo di Benvenuto, Pala della Madonna della Neve(altaarstuk van de Madonna della Neve)[7].

Girolamo di Benvenuto (Siena, werkzaam tussen 1495 en 1525) werd opgeleid door zijn vader, de schilder Benvenuto di Giovanni.

Het werk vormt het centrale deel van het altaarstuk dat bekendstaat als de Pala Sozzini of Madonna della Neve uit de Sozzini-kapel in de basiliek van San Domenico in Siena.

Het centrale paneel van het altaarstuk toont een Sacra Conversazione intorno alla Madonna della Neve (Heilige Conversatie rond de Madonna della Neve), zo genoemd omdat haar aanwezigheid herinnert aan een wonder waarvan zij de oorsprong is. Volgens deze latere legende zou het wonder, dat plaatsvond op 5 augustus 356 in Rome, aan de basis liggen van de basiliek van Santa Maria Maggiore.[6]

De Scala della Pia (de trap van Pia)

De Pinacoteca Nazionale van Siena is gevestigd in twee historische paleizen: Palazzo Buonsignori en Palazzo Brigidi. De trap bevindt zich in het 14e-eeuwse Palazzo Brigidi, dat historisch vaak wordt geïdentificeerd als het oude paleis van de familie Pannocchieschi (de familie van Pia dei Tolomei's echtgenoot), waar zij volgens de verhalen gevangen werd gehouden.
Het gaat om een prachtige, uiterst lichte spiraal- of wenteltrap (een scala a chiocciola of elicoidale) die in het gebouw van de kelder tot aan de zolder loopt en beide met elkaar verbindt.