Piero della Francesca, Le Storie della Vera Croce, Morte di Adamo (particolare), Basilica di San Francesco, Arezzo

Piero della Francesca, Le Storie della Vera Croce, Morte di Adamo (particolare di Adamo), Basilica di San Francesco, Arezzo

Deze frescocyclus, waarin Piero della Francesca op onnavolgbare wijze met licht omgaat, en figuren schildert waarvan de bewegingen lijken te zijn stilgezet, bevroren in een momentum van het verhaal, geldt als een hoogtepunt van de schilderkunst in de renaissance. De figuur die met de rug naar de toeschouwer gekeerd staat verwijst naar de Griekse Pothos van Skopas. Vermoedelijk was Piero door zijn bezoek aan Rome met dit werk bekend. Pothos was een kleine godheid aan het hof van Aphrodite, en de belichaming van amoureus verlangen. Het origineel lijkt het werk van Skopas van Paros te zijn, die volgens sommige oude bronnen een gebeeldhouwde groep creëerde met Pothos, Eros en Himeros, de personificatie van een Grieks heiligdom.

Anna Maria Maetzke:

«Piero begint het verhaal rechts, alsof hij het lezen voor de bezoekers van de kapel wil vergemakkelijken, en gaat vervolgens naar links in een narratieve continuïteit die vier verschillende episodes, feitelijk in de tijd versprongen, in dezelfde scène laat samenkomen, volgens een expressieve traditie die van de middeleeuwen tot in de veertiende eeuw voortduurde. In het midden van de eerste groep van de compositie staat de figuur van Adam, die op negenhonderdjarige leeftijd en op sterven ligt, zijn inmiddels bejaarde zoon Seth, derde van rechts, vraagt om naar de poorten van de Hof van Eden te gaan om de wonderbaarlijke genezende olie uit de handen van de aartsengel Michaël te ontvangen. Adam zit op de grond, zijn linkerbeen gestrekt, zijn rechterbeen gebogen zodat de voetzool zichtbaar is; hij wordt ondersteund door Eva, eveneens getekend door de ouderdom en met hangende borsten; vlakbij staat een jonge Adamitische vrouw, gehuld in een dierenhuid die van haar schouders hangt, haar haar op een moderne manier gestyled met een vlecht die om haar hoofd is gewikkeld. De jongeman, links van achteren afgebeeld, naakt en met gekruiste benen, steunt op een lange staf. Zijn statige lichaam, te midden van de boeren, verraadt het duidelijkst de klassieke inspiratie en wordt vaak vergeleken met de beroemde Pothos van Skopas, die Piero waarschijnlijk kende via de vele Romeinse kopieën die nog steeds bewaard zijn gebleven. Zijn houding en pose zijn van bijzonder belang binnen de context: een plausibele hypothese verbindt zijn typologie met die van de slapende geesten, leunend op een omgekeerde fakkel met één been over het andere gebogen in de karakteristieke rusthouding, die zeer gebruikelijk is op Romeinse grafmonumenten.

In dit geval zou het een allegorie van de Dood zijn. De Dood is inderdaad de protagonist van deze eerste scène: het is de veroordeling van de mens na Adams zonde, maar ook de hoop op eeuwig leven als een overgangsmoment naar de terugkeer naar de Vader; deze hoop wordt geboren met de Verlossing die Christus door het Kruis teweegbracht.»[4]

De Pothos van Skopas

Pothos (il Desiderio amoroso), copia da originale greco attribuito a Skopas. Da una domus del II sec. d.C. nell'area di Via Cavour, scultura a tutto tondo / marmo pentelico, 180 cm, Centrale Montemartini, Rome 

Skopas of Scopas was een beroemd Grieks beeldhouwer en architect uit de 4e eeuw v.o.t. Over de beeldhouwwerken die hij op latere leeftijd vervaardigde, verkeren we nog dikwijls in het ongewisse, aangezien er veel werken verloren zijn gegaan. Gelukkig zijn er ons via kopieën toch twee beelden overgeleverd, namelijk de Meleager en de Pothos.
Bij dit laatste werk, de Pothos, is liefde het centrale thema. Het was gemaakt in de jaren dertig van de 4e eeuw v.o.t. in Samothrake, toen Skopas in de zestig was. Dit beeld vormde volgens Plinius de Oudere een deel van een groep standbeelden: Afrodite werd geflankeerd door Pothos en Phaethon. De typische kenmerken van Skopas zijn ook hier aanwezig: diepliggende ogen die overschaduwd worden door zware wenkbrauwen. Doordat hij een schuine houding aan het beeld gaf , straalde de Pothos, het Griekse woord voor hunkering, een menselijke hartstocht uit. De hele houding wijst op het verlangen naar het ongrijpbare [3].