De fresco-cyclus van de Thebaïde, in het Ospedale Santa Maria della Scala, Siena (Incontro tra due monaci e due giovani cacciatori)

In Siena, in het hart van , is de fresco-cyclus van de Thebaïde, een van de hoogtepunten van een bezoek aan het museumcomplex.

Na een langdurige en zorgvuldige restauratie is de fresco-cyclus van de Thebaïde, toegeschreven aan de Sienese schilder Lippo Vanni en te dateren in de vroege jaren veertig van de 14e eeuw, werden de frasco's in november 2025 opengesteld voor het publiek.

De geschiedenis van de herontdekking van deze fresco-cyclus is relatief recent. In 1999 werden tijdens de renovatie- en restauratiewerkzaamheden aan het ziekenhuis de eerste sporen van schilderingen ontdekt onder de witte verflaag die de muren bedekte. De zichtbare delen onthulden de aanwezigheid van monochrome scènes in rood oker, die episodes uit het kluizenaarsleven en heilige vaders in de woestijn van Thebe uitbeeldden.

Enkele jaren later maakte het verwijderen van een verlaagd plafond het mogelijk om een groter deel van de schildercyclus aan het licht te brengen, hoewel deze nog gedeeltelijk bedekt was met lagen kalk en resten van pleisterwerk. Toen publiceerde kunsthistoricus Alessandro Bagnoli in 2001 een eerste voorlopige studie waarin hij de ontdekking bekendmaakte en de toeschrijving aan Lippo Vanni veronderstelde, een kunstenaar die in de eerste helft van de 14e eeuw in Siena actief was en belangrijke religieuze en civiele opdrachten uitvoerde.[2]

De Tebaide speelt zich af in de woestijn van Thebe in Egypte, waar episodes uit het dagelijks leven van de kluizenaars en de verhalen van de eerste Heilige Vaders, zoals de heilige Paulus de Kluizenaar, worden beschreven.
De overheersende techniek, gebaseerd op het gebruik van monochroom in rode oker, geeft het geheel een sobere en meditatieve toon, ver verwijderd van de pracht en praal van kleur, en benadrukt de spirituele dimensie van het verhaal. Het visuele effect, dat tegelijkertijd eenvoudig en intens is, geeft het gevoel weer van een kunst ten dienste van de devotie, ontstaan voor contemplatie in plaats van voor publieke vertoning.

Lippo Vanni, Le Tebaide, parete orientale, il ciclo di affreschi dell’antica Compagnia dei Disciplinati sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena

De Thebaïde vormt een bijzonder fascinerend en zeldzaam onderwerp in de middeleeuwse Italiaanse schilderkunst. In de Sienese cyclus volgt het verhaal geen lineaire volgorde, maar ontvouwt het zich als een reeks op zichzelf staande episodes, genesteld in een rotsachtig en kaal landschap, bezaaid met cellen en grotten. De monniken houden zich er bezig met meditatie, gebed, werk en boetedoening, waardoor een gezamenlijk beeld van het ascetische leven ontstaat. De iconografische opzet, zonder complexe architectonische verwijzingen, is bedoeld om de stilte van de woestijn en de afstand tot de wereld te suggereren, in perfecte harmonie met de bestemming van de oorspronkelijke ruimte.
Elk schilderijfragment lijkt een kleine zwevende wereld, waar de eenzaamheid van de kluizenaars een allegorie wordt van de zoektocht naar zuiverheid en spirituele verlossing. De subtiele lijnvoering, de delicate gezichten en het primaire kleurgebruik dragen bij aan het creëren van een sfeer van intense meditatie.
In het centrale register staan links twee modern ogende jonge mannen, naast twee monniken.

Lippo Vanni, Cacciatori baldanzosi e monaci che confabulano, La Tebaide, Ospedale Santa Maria della Scala, Siena

Cacciatori baldanzosi e monaci che confabulano, La Tebaide in Santa Maria della Scala a Siena, un capolavoro del Trecento della Compagnia dei Disciplinati della Madonna sotto le volte dello Spedale

De Sienese Thebaide voorstellingen vertonen aanzienlijke iconografische overeenkomsten met de Thebaide fresco-cyclus in het Camposanto in Pisa, die rond 1336 geschilderd werd door Buonamico Buffalmacco. Net als in Pisa combineert de Sienese cyclus het thema van de Thebaïs met een onderwerp dat de middeleeuwse mens na aan het hart lag – een thema dat zowel aangrijpend als angstaanjagend is vanwege de expliciete memento mori-boodschap: de episode van de levenslustige ridders die tijdens de jacht stuiten op drie lijken in verschillende stadia van ontbinding en door een kluizenaar vermanend worden toegesproken. Helaas zijn van deze scène slechts twee jonge mannen bewaard gebleven, van wie er één duidelijk met een boog is afgebeeld. Hun brutale, wereldse verschijning – die scherp afsteekt tegen de beschouwende, behoedzame houding van twee nabijgelegen monniken – biedt waardevolle aanknopingspunten om de fresco's vrijwel exact te dateren: ze zijn ontstaan uiterlijk in de allereerste jaren van de jaren 1340.

Buonamico Buffalmacco, tebaide, 1336-41, affresco, 610 × 1560 cm, Camposanto Monumentale, Pisa [4]

Op basis van de bevindingen van Luciano Bellosi – die specifiek voortkomen uit zijn studie van de fresco's in de Camposanto in Pisa – zien we dat de kleding van de twee jonge jagers een radicale verschuiving in de mode weerspiegelt die eind jaren dertig van de veertiende eeuw ontstond; destijds werden de gebruikelijke lange, wijde gewaden drastisch ingekort tot net boven de knie, waardoor de benen – gehuld in nauwsluitende kousen – zichtbaar werden, terwijl lange, puur decoratieve linten vanaf de ellebogen omlaag hingen. [3]

Deze nieuwe mode, die door de 'fatsoenlijke' lieden van die tijd met afkeuring werd bekeken, leent zich bij uitstek om de twee dandy's in een kwaad daglicht te stellen: de een steekt op opvallend grove wijze zijn hand in zijn broek, terwijl de ander pronkt met het kapsel van een zorgeloze 'langharige'.
De treffende wijze waarop dit ene tafereel is weergegeven, zien we ook in alle andere delen van de cyclus – scènes die verbazen door hun inventiviteit en verhalende vloeiendheid.[3]
Op de kleine muur onder het gewelf die deels door de trap is onderbroken, haalt een kluizenaar water uit de rivier haalt met een kleien kruik, op de muur ernaast zien we een wankel bootje waarin een bootman een kluizenaar over de rivier vaart. In deze scenes zijn de details zoals het opspattende water rond de kruik en de boeg, verrassend modern.

Lippo Vanni, Le Tebaide, Eremita che raccoglie l’acqua dal fiume con un orciolo di terracotta e Eremita che viene traghettato da un barcaiolo sul fiume, Ospedale Santa Maria della Scala, Siena [1]



Le Tebaide, il ciclo di affreschi sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena	Lippo Vanni, Le Tebaide, parete orientale, il ciclo di affreschi dell’antica Compagnia dei Disciplinati sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena	La Tebaide, Un eremita che attinge acqua dal fiume con una brocca di terracotta, affreschi nell’antica Compagnia dei Disciplinati sotto le volte dell’Ospedale Santa Maria della Scala, Siena [Foto di Lorenzo Crescioli]

La Tebaide (parete est)		Lippo Vanni, Eremita che raccoglie l’acqua dal fiume con un orciolo di terracotta, (particolare), Le Tebaide, Ospedale Santa Maria della Scala, Siena

Lippo Vanni, il ciclo di affreschi Le Tebaide (parete occidentale), Ospedale Santa Maria della Scala, Siena	Lippo Vanni, il ciclo di affreschi Le Tebaide (parete nord), Ospedale Santa Maria della Scala, Siena	Lippo Vanni, il ciclo di affreschi Le Tebaide, Beato lacopone da Todi (parete nord)
Omgeven door cipressen en olijfbomen, jeneverbesstruiken en rozemarijn, op wandelafstand van het authentieke kleine dorp Castiglioncello Bandini, ligt Podere Santa Pia. Het is een prachtig vakantiehuis, omringd door eeuwenoude eiken en gelegen op een heuveltop vanwaar je kan genieten van een adembenemend uitzicht over de Toscaanse Maremma, een uitzicht dat reikt tot de Tyrreense Zee en de eilanden van de Toscaanse archipel. Het huis is authentiek Italiaans, het is niet perfect, maar zeer sfeervol. De ruwe natuurstenen muren aan de buitenkant, de terracotta vloeren, de grote open haard in de keuken en hier en daar robuuste houten balkenplafonds zorgen voor een karakteristieke oude Toscaanse sfeer. Italiaanse buren vertelden dat dit vroeger een klein klooster was. Hier trokken jonge vrouwen zich terug om zich aan een geestelijk leven in een ongerepte omgeving te wijden. Traveling in Tuscany\| Holiday homes in southern Tuscany \| Podere Santa Pia

Podere Santa Pia, with a unique private swimming pool	A beautiful early evening by the pool, in the resplendent Tuscan sun, time takes on a languid quality	Pools in a natural area, a dive into the heart of Tuscany
«En dan, plotseling, ontvouwt zich een landschap. De heuvels trekken zich langzaam en voorzichtig terug. Je blijft roerloos staan, alsof weggaan een verraad zou zijn.»

La Maremma Toscana, scoprire la Toscana più autentica [4]

Early morning light at the private swimming pool at Podere Santa Pia	A beautiful spring morning by the pool, a natural jewel nestled amidst the verdant Tuscan hill	The night pool at Podere Santa Pia exudes a hypnotic sense of purity

The hammock between the downy oaks in Podere Santa Pia	Colline sotto Podere Santa Pia con ampia vista sulla Maremma Grossetana	Montalcino, i cipressi di Casaltina

Podere Santa Pia, un incantevolecasa vacanze nel cuore della Maremma meridionale, con suggestiva veduta verso il Monte Amiata, la penisola di Monte Argentario e Montecristo e la Corsica immerse nel blu intenso del Mar Tirreno.
Bibliografia Maria Corsi, «Storie di eremiti e monaci nei locali del Santa Maria della Scala a Siena» pubblicato nel volume collettaneo Atlante delle Tebaidi e dei temi figurativi, Firenze, Centro Di, 2013 pp. 96-100 A. Bagnoli, La “Tebaide” dello Spedale di Santa Maria della Scala a Siena, in K. Bergdolt, G. Bonsanti (a cura di), Opere e giorni. Studi su mille anni di arte europea dedicati a Max Seidel, Venezia, Marsilio, 2001, pp. 151-162 Domenico Cavalca, Vite dei santi Padri, Edizione critica a cura di Carlo Delcorno, Edizioni del Galluzzo, Firenze, 2009 [1] Foto di Rein Ergo, per Traveling in Tuscany © All rights reserved [2] A. Bagnoli, La “Tebaide” dello Spedale di Santa Maria della Scala a Siena, in K. Bergdolt, G. Bonsanti (a cura di), Opere e giorni. Studi su mille anni di arte europea dedicati a Max Seidel, Venezia, Marsilio, 2001, pp. 155. [3] Dit is precies de kledingstijl van de jonge ridder die te midden van de groep van vierentwintig burgers die in processie zijn afgebeeld onder de Allegorie van het Goede Bestuur, geschilderd door Ambrogio Lorenzetti tussen 1338 en het eerste kwartaal van 1339 in de Sala della Pace van het Palazzo Pubblico in Siena. Maria Corsi, Storie di eremiti e monaci nei locali del Santa Maria della Scala a Siena, Maria Corsi, in Atlante delle Tebaidi e dei temi figurativi, a cura di Alessandra Malquori, con Manuela De Giorgi e Laura Fenell, Firenze, Centro Di, 2013 [ma 2014], pp. 96-100. Data la notevole importanza di questi affreschi, la Società di Esecutori di Pie Disposizioni. [4] Photo by aurelio candido, published under a Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.0 Generic (CC BY-NC-ND 2.0) license.

Ambrogio Lorenzetti, Allegoria del Buon Governo, (particolare del tramite dei 24 cittadini, viene alla fine legata al polso destro del Comune / Bene Comune), Sala della Pace, Palazzo Pubblico, Siena