Simone Martini, Pala del Beato Agostino Novello, Pinacoteca Nazionale, Siena

Een kleine geschiedenis

Na enkele jaren in Assisi, Pisa en Orvieto te hebben doorgebracht – waarbij hij slechts af en toe voor zeer korte periodes naar Siena terugkeerde, keerde Simone Martini uiteindelijk definitief terug naar Siena. Dit lijkt een vrij rustige periode in zijn leven te zijn geweest en het was in deze tijd dat hij met Giovanna Memmi trouwde: wellicht voelde Simone zich vermoeid na zijn intense reizen, waarbij hij voor zoveel verschillende opdrachtgevers op verschillende plaatsen had gewerkt. Hij besloot zich in zijn geboortestad te vestigen.[3]

Het was ergens rond 1325 en Simone was een gevestigde schilder, op het hoogtepunt van zijn artistieke wasdom. Zijn ervaringen in dienst van het Huis van Anjou en de Franciscanen, in internationale kringen waar politieke belangen vaak de plaats innamen van de religieuze geest en waar kunst een doeltreffend middel werd om wereldlijke macht te visualiseren en te bevorderen, hadden van Simone een veel meer wereldse man gemaakt: hij was vanuit Siena vertrokken als een getalenteerde maar eenvoudige Sienese schilder, en keerde terug als een beroemde kunstenaar, zelfverzekerd en ervaren. Terug in Siena werkte Simone voor de Governo dei Nove, de Regering van de Negen [4] en voegde hij jaar na jaar steeds meer schitterende werken toe aan het Palazzo Pubblico. De meeste van deze schilderijen zijn niet bewaard gebleven en we kennen ze alleen uit de betalingen die zijn vastgelegd in de Biccherna-rekeningen.
Tijdens deze tweede periode in Siena schilderde Simone enkele van zijn beroemdste schilderijen, zoals het fresco van Guidoriccio da Fogliano in het Palazzo Pubblico en de Annunciatie die zich nu in de Uffizi bevindt, het enige werk dat daadwerkelijk gesigneerd en gedateerd is. Ook het altaarstuk van de zalige Agostino Novello dateert uit deze periode.[3]

Het altaarstuk van de zalige Agostino Novello

De iconografie is, althans voor moderne toeschouwers zoals wij, duidelijk, maar niet zo eenvoudig te begrijpen. Het centrale gedeelte, omlijst door een veelbladige spitsboog, omvat de figuur van Augustinus, die een heiligenhalo draagt hoewel hij nog niet heilig was verklaard. Het bosrijke landschap, de oude kluizenaars in de medaillons en de scène van het gesprek met de engel (een episode die in geen enkele biografie voorkomt) zijn allemaal verwijzingen naar het kluizenaarsleven dat hij leidde in San Leonardo al Lago. Anderzijds wijzen het gezicht van Agostino, die nog steeds als een jonge man wordt afgebeeld, het rode boek dat hij bij zich draagt (misschien de Constitutiones van de Orde, die hij zelf had opgesteld), evenals het feit dat de wonderen zich allemaal afspelen in een zeer realistisch beschreven Siena, allemaal op Agostino’s politieke engagementen en de pastorale taken die hij in de stad vervulde.

Agostino Novello

Het verhaal van de zalige Agostino Novello is een voorbeeld van die vorm van volksvroomheid die aan het eind van de 13e eeuw en het begin van de 14e eeuw in de steden van Toscane tot bloei kwam. De officiële heiligen van de Kerk werden door het volk als te ver van hen af beschouwd en stonden spiritueel zo ver af van de realiteit van die tijd dat zij niet volledig konden voldoen aan de religieuze ijver die zich in die jaren ontwikkelde. De mensen hadden behoefte aan meer tastbare voorbeelden van heiligheid, die nauwer verbonden waren met de dagelijkse werkelijkheid, zoals de heilige Franciscus van Assisi dat was geweest. Als gevolg daarvan werden enkele van de bekendere burgers, van wie de liefdadige en religieuze daden algemeen bekend waren, en aan wie in veel gevallen wonderen werden toegeschreven, heilig of zalig verklaard.[3]
Agostino Novello was een van deze figuren. Na een schitterende loopbaan, zag Agostino Novello af van het gemeenschapsleven en trok hij zich terug in de kluis van San Leonardo al Lago, nabij Siena. [5]

Na de dood van Agostino Novello in 1309 verspreidde de verering van deze heilige man zich zo snel dat de monniken van zijn orde probeerden hem tot patroonheilige van de stad te laten benoemen: door de verering van een lid van hun orde zouden de Augustijnen ongetwijfeld aan prestige en macht winnen. Maar Agostino werd niet tot patroonheilige van Siena benoemd, ondanks het feit dat hij ongetwijfeld het voorwerp van grote verering moet zijn geweest, te oordelen naar het indrukwekkende grafmonument dat voor hem werd opgericht.

Het schilderij, dat zich nu in de Pinacoteca in Siena bevindt, hing oorspronkelijk in de kerk van Sant’Agostino, waarschijnlijk boven de houten sarcofaag waarin de zalige Agostino begraven lag; samen met het aan hem gewijde altaar vormden deze twee elementen een grafmonument.[3]

Simone Martini, Beato Agostino Novello, middenpaneel van het altaarstuk van de zalige
Agustín Novello, Pinacoteca Nazionale, Siena. [2]

De monnik wordt afgebeeld in het middenpaneel binnen een drielobbige boog, geflankeerd door twee jonge boompjes met enkele vogels die op de takken zitten. Hij houdt het rode boek vast waarin de voorschriften van de regel van Sint-Augustinus staan opgeschreven. Agostino Novello was een belangrijk Italiaans jurist en theoloog die opklom tot Prior-Generaal van de Orde van de Augustijnen. In die hoedanigheid kreeg hij de taak om de statuten en leefregels van de orde volledig te herzien en te redigeren. Deze herziene tekst staat bekend als de Constitutiones Ordinis Sancti Augustini.[3]

Aan weerszijden van de heilige zijn vier beroemde taferelen afgebeeld van wonderen die na zijn dood aan de zalige Agostino worden toegeschreven (waaronder de redding van een kind dat van het balkon was gevallen, de aanval van een wolf, de val van een ridder in een ravijn en de redding uit een wieg).

De scènes zijn ingedeeld volgens de opbouw van ex-voto’s, waarbij elke scène in twee delen is onderverdeeld: het ongeluk en het wonder, gevolgd door een dankgebed. Het idee van Agostino’s heiligheid, benadrukt door de plotselinge verschijningen van gevleugelde engelen, was bedoeld om de religieuze gevoeligheid van het middeleeuwse publiek aan te spreken: de slachtoffers van de vreselijke ongelukken zijn voor het grootste deel kinderen.

Miracolo del bambino azzannato dal lupo

Miracolo del bambino caduto dal balcone

Miracolo dei bambino caduto dalla culla
(Augustinus wekt een uit zijn primitieve wieg gevallen kind tot leven)

In het laatste tafereel wordt het ‘Wonder van het kind dat uit de wieg is gevallen’, afgebeeld.
Een kind (de zoon van Donna Margarita en Miguccio Paganelli) ligt in een houten wieg. Terwijl de voedster de wieg wild heen en weer schommelt, breekt een van de dragende touwen. Het kind valt eruit en loopt een zware, bloederige hoofdwond op.

Simone Martini, Beato Agostino Novello e quattro storie della sua vita, 1324 circa, Miracolo del bambino azzannato dal lupo, tempera su tavola, cm 200 x 256, Pinacoteca Nazionale, Siena [1]

Simone Martini, Beato Agostino Novello e quattro storie della sua vita, 1324 circa, Miracolo del bambino caduto dal balcone, tempera su tavola, cm 200 x 256, Pinacoteca Nazionale, Siena [1]

Simone Martini, Beato Agostino Novello e quattro storie della sua vita, 1324 circa, Miracolo del cavaliere caduto in un burrone, tempera su tavola, 82 cm x 67 cm, Pinacoteca Nazionale, Siena [1]

Simone Martini, Beato Agostino Novello e quattro storie della sua vita, 1324 circa, Miracolo dei bambino caduto dalla culla, tempera su tavola, cm 200 x 256, Pinacoteca Nazionale, Siena [1]